Tybetanczycy przywedrowali do Tybetu ze wschodu. Skad, dokladnie nie wiadomo. Zdaniem naukowcow dzieje tego panstwa zaczynaja sie w VII w. po Chrystusie, gdy przyjeli buddyzm, a plemiona tybetanskie za sprawa Srongtsana Gampo zjednoczyly sie w jedno panstwo ze stolica w Lhassie.
Wedlug Wielkiej Ilustrowanej Encyklopedii Powszechnej (Wydawnictwo Gutenberg, Krakow, 1932) w IX wieku w Tybecie wschodnim panowalo szereg drobnych ksiazat. Kraj ten dostal sie pod wplywy chinskie i w 1651 r. zlozyl Dalej Lama hold cesarzowi chinskiemu. W 1720 r. dynastia mandzurska w Chinach, po pobiciu niezawislosci plemion tybetanskich, ktora zajela Lhasse, narzucila zwierzchnia wladze Tybetowi.
Dzisiejszy zabor Tybetu przez Chinczykow, walka z nimi, ciagle wybuchajace powstania narodowowyzwolencze czy ucieczka poza granice niekwestionowanego szefa panstwa i religii XIV Dalaj Lamy, to jakby tylko sekwencja puszczanego na okraglo tego samego filmu.
Przykladem rok 1683 i reinkarnacja VI Dalaj Lamy. Roznil sie od swoich poprzednikow miedzy innymi tym, ze kochal kobiety, pisal wspaniale utwory milosne i nie wykazywal w zadnym stopniu zainteresowanie zyciem klasztornym. W jego imieniu rzadzil krajem regent, Sangje Gjaco, sprzymierzony z mongolskim plemieniem Ojratow.
W Chinach wladze objal drugi cesarz z dynastii mandzurskiej K'ang-si. Krzywym okiem patrzyl na przymierze mongolsko-tybetanskie. Udalo mu sie zbuntowac czesc arystokracji mongolskiej przeciw rzadom Sangje Gjaco. W 1706 r. wojska chinskie zdobyly stolice kraju Lhase. Regent zginal. Dalaj Lama udal sie na dobrowolna emigracje, gdzie i tak zamordowany zostal przez Chinczykow. Po latach walk chinsko-tybetansko-mongolskich nowy VII Dalaj Lama podpisal z Chinami w 1721 r. dekret, w ktorym stwierdzono, ze Tybet jest lennikiem Chin.
W kolejnych latach i stuleciach bylo podobnie. Chinczycy zawsze probowali wcielic Tybet w obszar swojego oddzialywania, gdy tylko zdolal sie uniezaleznic. Znajdowali zawsze jakichs stronnikow wewnatrz panstwa, ktorzy stawali po ich stronie i calosc jakby wracala do poczatku. Niezmiennym pozostawal tylko autorytet Dalaj Lamy, jako glowy panstwa i religii, szanowanego nawet przez Chiny. Dochodzilo wrecz do tego (przykladem panowanie dynastii Qing w Chinach), ze Dalaj Lama byl najwyzszym duchowym przywodca religii panstwowej Kraju Srodka; w pewnych okresach stal w hierarchii wyzej, niz cesarz.
W XX w. dazenia Rosji w kierunku zapewnienia sobie wplywow w Tybecie udaremnione zostaly przez Anglie i Japonie. Po wojnie burskiej skierowala Anglia cala uwage na ten region. Wyslala tu ekspedycje, ktora w 1904 r. zajela Lhasse i zmusila do ucieczki sprzyjajacego Rosji Dalaj Lame. Z rada regencyjna zawarla uklad, w ktorym Tybet uznal zaleznosc Chin. Chiny ratyfikowaly ten uklad w 1906 r.
W 1910 r. Dalaj Lama uciekl do Indii przed Chinczykami, ktorzy chcieli z Tybetu zrobic prowincje panstwa i w tym kierunku przeprowadzali reformy. Od czasu rewolucji chinskiej w 1912 r. Tybet dazyl pod wplywem i za poparciem Anglii do oderwania sie od Chin. Stworzyl tez armie wycwiczona przez angielskich oficerow. 16 grudnia 1913 r. Dalej Lama oglosil niezawislosc Tybetu. Chiny nie sprzeciwily sie, ale nie zapomnialy o swojej „oderwanej prowincji”. Rowniez Rosja sowiecka nie poniechala tego rejonu starajac sie poprzez swoich wyslannikow ugruntowac w Tybecie swa ideologie i wplywy. W 1951 r. pod naciskiem armii chinskiej, ktora wkroczyla do Tybetu zawarto "Uklad o pokojowym wyzwoleniu Tybetu", ktory (jak pisano) „potwierdzil przynaleznosc Tybetu do ChRL”. W 1959 r. wybuchlo antychinskie powstanie narodowe, ktore Chinczycy krwawo stlumili. W 1965 regionowi nadano statut autonomicznosci.
Krotka byla wolnosc, ktora Tybet uzyskal w 1913 r. Stracil ja juz 7 pazdziernika 1950 r., kiedy to Chinska Armia Ludowo-Wyzwolencza przekroczyla jego granice. Naprzeciwko dobrze uzbrojonych Chinczykow stanela garstka zolnierzy uzbrojonych w przestarzala bron. Opor zostal szybko zlamany. I nie tylko dlatego, ze dysproporcja sil byla znaczna, ale ze ze strony Dalaj Lamy nie padlo haslo do walki przeciwko najezdzcom. Chinczycy w Tybecie nie byli nowym zjawiskiem. Wszyscy liczyli, ze to chwilowa zmiana i autorytet Dalaj Lamy uratuje wolnosc.
W rok pozniej wyjechala do Pekinu delegacja tybetanska, ktora miala prowadzic rozmowy na temat wycofania wojsk chinskich. Nic z tego nie wyszlo. Zostala zmuszona do podpisania “17 punktowego ukladu w sprawie pokojowego wyzwolenia Trybetu”. Chinczycy zagwarantowali w niej wolnosc religijna, zwyczajow, zachowania klasztorow, rozwoj szkolnictwa, autonomie etc. Slowem - Tybetanczycy mieli stracic “tylko” niezaleznosc, jako panstwo i narod. Wsrod zapewnien znalazl sie i taki zwrot, ktory gwarantowal, ze “wladze centralne nie beda zmienialy istniejacego w Tybecie systemu politycznego, istniejacego statusu, funkcji ani pelnomocnictw Dalaj Lamy”.
Wkrotce okazalo sie, ze chinskie widzenie swiata rozni sie od tybetanskiego. Rozpoczeto wprowadzanie “demokratycznych reform”. Jednym z pierwszych przejawow stalo sie utworzenie tybetanskiego okregu wojskowego i wprowadzenie do Tybetu pol milionowej armii. Kolejnym krokiem przesladowania religijne i doprowadzenie, dzieki reformie rolnej, do kleski glodu.
W Tybecie zaczely dzialac oddzialy powstancze. 10 marca 1959 r. w Lhasie wybuchlo powstanie zbrojne. W siedem dni pozniej. Dalaj Lama przebrany za zolnierza chinskiego uciekl z palacu w Norbulingki do Indii. Wraz z nim na opuszczenie kraju zdecydowala sie wiekszosc partyzantow z Khamu (w tym Gonpo Taszi, przywodca najwiekszej organizacji oporu “Czterech Rzek, Szesciu Pasm”). Nie znaczy to, ze walki z Chinczykami oslably. Trwaly nadal, ale juz nie z taka intensywnoscia.
Tybetanczyk z Lhokhi, ktory w wiezieniu spedzil 3 lata i dalsze 20 w obozach pracy, tak wspomina:
- Chinczycy powtarzali, ze kraj jest bardzo zacofany i ze chca mu pomoc, ale nas trudno oszukac. Przez dziewiec lat probowalismy im stawic czolo. Kiedy zorientowali sie, ze nie przekonaja nas na swa polityke, poslali na nas wojsko. Kiedy zabili juz wszystkich, ktorych chcieli zabic i wsadzili do wiezienia tych, ktorych chcieli w nich zamknac, oglosili, ze udalo sie "pokojowe wyzwolenie Tybetu”. Faktycznie, ta “pokojowosc” objawiala sie salwami artyleryjskimi i bombardowaniami z samolotow.
Lata szescdziesiate XX w., to pasmo wiekszych i mniejszych starc oddzialow partyzanckich z armia chinska. Co rusz wybuchaly tez protesty w miastach. Przeciwko ingerencji chinskiej protestowaly rozne organizacje miedzynarodowe. W roku 1960 partyzanci otrzymali pomoc amerykanska. Zalozyli w Nepalu baze w Mustangu. W piec lat pozniej Amerykanie ograniczyli jednak fundusze (swiat fascynowal sie juz zupelnie innymi wydarzeniami), a w 1968 r. calkowicie je zlikwidowali. W roku 1973 Nepal zazadal od Tybetanczykow zlikwidowania bazy w Mustangu.